Vallahi festivalleri özlemişiz, bu sene fiziki olarak gerçekleşemeyen İstanbul Film Festivali, Filmekimi'yle birleşti ve pek çok dikkat çekici yapımı 'Filmekimi Galaları' başlığıyla izleyici karşısına çıkardı. Dileğimiz mesafelerin ortadan kalktığı tıklım tıklım salonlara da bir an önce dönebilmek...
François Ozon büyük bir sinemacı !
Kuşkusuz çok filmini izledik Ozon'un. O kanıksadığımız temaları olan bir auteur. Fransız sineması içindeki ana akıma sıkça yaklaşan, Yer yer farklı türlere yakınlaşan, farklı pek çok film... Mesela benim için 2016'daki Frantz filmi başyapıtıdır, hala da en anlamlı, en güzel filmi olduğu kanaatindeyim, aşılamayacak ama belki zor da olsa erişilebilecek bir eşik... Bu kanaatimde pek yalnız da sayılmam üstelik... Ama bir yandan şunu da düşünürüm, Frantz gibi bir filmi gerçekleştiren yönetmen, hiçbir zaman çok kötü filmler çekmiyor, belki kötü denebilecek filmini bulmak bile zor ama Frantz'ta ulaştığı o incelikli seviyeye çok yaklaşabilen bir toplam da oluşturamıyordu sanki, belki çok kısa aralıklarla film üretmesinden ötürü bazı filmlerinde içerik olarak biraz aleladelik göze çarpmıyor değildi. Ama her filmini de ilgiyle izledim yalan yok ve bir kez bile bir Ozon filminden çıktıktan sonra olumsuz duygulara kapıldığımı anımsamıyorum. Kadın İsterse (2010) ve Yeni Kız Arkadaşım (2014) dahil... Ve işte o Ozon bana kalırsa son filmi 85 Yazı (Ete 85) ile birlikte bir kez daha vitesi yükseltiyor ve en güzel filmleri arasında anılabilecek bir filme imza atıyor. Alain Chambers'in Mezarımda Dans Et (1982) adlı romanının uyarlaması olduğu yazsa da Ozon'un kendi hayatından ögeler taşıdığını da rahatlıkla düşünebileceğimiz filmde iki genç, Alexis ve David'in 1985 Yazı'ndaki 6 haftalık yakın arkadaşlıklarına götürüyor bizi. Alexis'in penceresinden izlediğimiz olaylar zincirini onun anımsadığı, anlatmak istediği kadarıyla biliyoruz, ama çok sayıda bilgiye de sahibiz bir yanıyla... Alexis'in David'e hissettiği yoğun duygulardan hareketle 100 dakikalık süresince hayata, ölüme, hatta Fransa gibi bir coğrafyada bile daha dün diye baktığımız 1985 yılının toplumsal hayatında yol kat edilmesi gerektiğine ilişkin çıkarımları içine alan gayet doyurucu bir metin sunuyor. Dönemi yansıtan müzikleri, sanat yönetimi ve oyuncu yönetimiyle bu metni taçlandırıyor. Temel olarak aşkın, deliliğin sınırında gezmemizi sağlayan nasıl olağanüstü bir duygu olabildiğine şahit ederken, insan ilişkileri arasındaki o incelikli bağları ıskalamayıp, öykü içerisinde çizdiği parabollerle izleyicisine yoğun duygular yaşatmayı başarıyor. İnsan ruhunu başarılı biçimde tahlil edebilen sayılı yönetmenlerden olan Ozon; aşkın, bencilliğin, kıskançlığın, pişmanlığın, vicdanın, paylaşımcılığın iç içe geçtiği, son kertede olgunlaşmak için belki bir takım acıların da yaşanması gerektiği ama hayatın tüm bu acılara rağmen var olduğu ve geçmişi öyle ya da böyle geride bırakmak gerektiği yönünde bir tür ders niteliğinde bir filme imza atıyor. Film bittikten sonra Alexis'le beraber biz de biraz daha büyümüş olarak salonu terk ediyoruz.
1950 yılından bu yana kesintisiz gerçekleştirilen (1968'i ayrı yere koyuyorum) Cannes Film Festivali, 2020'de de gerçekleştirilebilseydi, Altın Palmiye'nin güçlü adayları arasına Ozon'un 85 Yazı'ını da ekleyebilirdik diye düşünüyorum. Ortalama bir Cannes Festivali'ni gözümüzün önüne getirdiğimizde en azından bir senaryo ödülünü rahatlıkla alabilecek bir film 85 Yazı.
Hong Sangsoo'dan şiirsel ve içtenlikli bir film
Nasıl tarif etmeli ki bu filmi? Kuşkusuz o kadar kolay değil bir Hong Sangsoo filmini yazmak... Berlin Film Festivali'nde en iyi yönetmen ödülünü kazandıran son filmi Kaçan Kadın (Domangchin Yeoja) için özünde dört kadının hikayesi diyerek başlamak doğru olacaktır. Elbette bu kadınların bir tanesi başrol. O da Gam-hee... İşte Gam-hee sırasıyla diğer üç kadın arkadaşını ziyaret ediyor ve aralarında geçen birkaç farklı sahnedeki muhabbetlerine şahit oluyoruz. Bir tanesi eşinden boşanmış, diğeri kısa süreli ilişkiler yaşayan ama bu ilişkileri yürütemeyen başka bir müzmin yalnız, diğeri ise evli ama eşinin fazla göz önünde olmasından, muhtemelen yeterince bir arada olamamaktan rahatsız, Gam-hee ise beş yıldır evli olduğu eşinden bugüne değin bir gün bile ayrı kalmamış ama eşini sevip sevmediğinden emin bile değil, muhtemel ki hiç ayrı kalmadığı bir eş o kadar da çekici gelmiyor. Dahası da var; son ziyaret ettiği arkadaşının o göz önündeki eşi Gam-hee'nin eski sevgilisi ve görünen o ki Gam-hee'nin hala bir şeyler hissettiğine dair emareler mevcut... Sangsoo başrolün her sahnede bir biçimde izleyici olduğu üç farklı durak inşa ediyor. Her zaman olduğu gibi bolca diyaloğa yaslanan, hatta bir kez daha izlemenin de faydalı olacağı. Bununla beraber perdeden sahnelerin içine girmek isteyeceğimiz düzeyde yumuşak bir sinema dilini destekleyen son derece hoş kadrajlar, mükemmele yakın oyuncu yönetimi ve doğal oyunculuklar, az ve ölçülü kamera hareketleri, ve yine az miktarda sahneler arasında ve içinde bakış açımızı değiştiren zoom-in ve zoom-out yapan bir kamera ve yine geçişlerde tercih edilen sınırlı müzik kullanımıyla şiirsel bir anlatımı yakalıyor. Evet bilinçli biçimde öyküde yorum yapmamızı çok da zorlamayacak düzeyde eksiltiler bırakıyor, tıpkı anlattığı karakterlerin iç dünyası gibi... Zaten o karakterler değil mi ki birbirlerinden farklı hayatları olmasına rağmen bir türlü bütünlenmiş hissedemeyen...
Danimarka'dan kararında alkole övgü
Hayata niye gelir ki insan? Cevabı bir çırpıda vermesi kolay olmayan bir soru... O cevap, mutlu olmak için neden olmasın, mümkün olabildiği kadar çok mutlu anlar yaşayarak bu hayattan ayrılmak neden olmasın ve bu mutluluğa önemli katkısı olan alkolü neden yadsıyalım? Thomas Vinterberg'in Körkütük (Druk) filmi daha önce Mads Mikkelsen ile birlikte çalıştığı The Hunt filmi gibi bir tezli film aslında. Danimarka'daki bir yerleşim birimindeki lisede görev yapan dört arkadaşın hikayesi... Film insanın alkol açısından eksik doğduğu, evet bir takım filozoflardan yola çıkarak insanın vücudunda % 0.05 promil alkolün eksik olduğu ve oranı burada tutmak gerektiği düşüncesini kanıtlamaya çalıyor ve karakterler bunun için gün içinde ara ara alkol alıp ölçümünü yapıp işyerindeki performanslarına bakıyorlar ve bunu gerçekten yazıya da döküyorlar... Bu ilginç konulu film neticede kararında alınan alkolün insana olumlu etkileri olduğu görüşünde. Tam da alkolün insana yaşattığı dinamizmi perdeye yansıtan ve izleyicilere nakşetmeyi başaran film gerek oyuncuların performansları, gerekse finaldeki dans sahnesiyle etkileyici bir bütünlüğe de ulaşıyor. Hani mutlu sonla biten, şu kendini iyi hisset denilen filmler vardır ya. İşte o filmlerin ulaşabileceği yüksek çıtalardan biri Körkütük. Festivalde izleyici karşısına çıkan başka bir film ise Magnus Von Horn'un Ter (Sweat) adlı filmi, bir Polonya yapımı ve bence ilginç ve yenilikçi bir hikayesi var çünkü son derece güncel bir meseleyi takip ediyor. Hani halk arasında instagirl olarak da bilinen şu instagram fenomeni kadınları takip ediyor, daha doğrusu bir tanesini. O kadının yaşamına tanık ederken 600 bin takipçinin ne kadar yapay olduğunu anlatıyor. Belki de kadına o kadar çok ilgi gösterenin olduğu yerde tetiklenen arzusuzluk ve bir noktada kadını bir tür vicdan muhasebesine de götürecek iyi örülmüş olay örgüsüyle kayda değer bir yapıma dönüşüyor. Tsai Ming-Liang'ı sinemada izlemek, hele hele covid 19 belasının sinema salonu olanaklarını oldukça kısıtladığı böyle bir dönemde... Bir şans, bir ayrıcalık bence. Başka Sinema kapsamında dahi gösterime girmeyecek bir filmi festivalde yakalayabilmek gerçekten değerli ve kuşkusuz Ming-Liang sineması özel bir sinema. Günler (Rizi) adlı filminde yönetmen, iki yalnız karakteri izleğine alıyor ve bizi bu karakterlerin karşılaşmasına götürüyor. Bilinçli olarak altyazının kullanılmadığı filmde, buna ihtiyaç hissettirmeyen, zaten sinemanın başlı başına bir dil olduğunu kanıtlayan bir yaklaşım sergiliyor... Film, kameranın hareket etmediği, sürece uzun planlardan oluşuyor. Kameranın hareketli olduğu anlar ise yok denecek kadar az. Son derece özenli kadrajlar içerisinde biraz da oyuncularının gücüyle büyüyen film bir biçem denemesi olarak gerçek sinefillerin ilgisini hak ediyor... Ve salonun önemli bir kısmı daha film bitmeden terk-i diyar ediyor.
Festivalin başka bir Uzakdoğulu yönetmeni Naomi Kawase. Bilmem bana katılır mısınız? Kawase yaşayan sinemanın kadın yönetmenleri arasında üst sıralarda kendine yer bulabilecek bir isim. Belki başyapıt olduğuna hemfikir olunan bir filmi olmayabilir. Ama yoğun şekilde film üreten ve her filmiyle belli bir kaliteyi tutturduğunu düşünebiliriz. Son filmi Anne Gibi (True Mothers), şayet Cannes Festivali gerçekleştirilebilseydi, büyük olasılıkla Altın Palmiye için yarışacaktı. Ödül alabilir miydi bilinmez ama değerli yanları olan bir yapım. Japonya'da Baby Baton adında çocuğu olamayan ailelere, çeşitli nedenlerden ötürü çocuklarına sağlıklı şekilde bakamayacak hamile kadınların çocuklarını evlatlık olarak veren bir kurum üzerinden biyolojik anne ile korucuyu anne olma haline değinen film aslında tipik bir yeşilçam melodramı olabilmekten bir auteur dokunuşuyla büyük oranda sıyrılıyor. Evet, sağlam senaryolu klasik bir filmin karakteristiklerini taşıyor ama zaman açısından sıçramalı kurgu anlayışıyla da bir nebze özgünleşiyor. Ve önemlisi, anlamlı bir mesajın peşinden gidiyor. Evet, sevgiyi önceliyor, sevgi emektir diyor ama sadece emek vererek gerçek bir annenin yeri tamamen doldurulabilir mi diye de soruyor. Üstelik o anne yeni doğmuş çocuğunu bir takım baskılar sonucu mecburen başkasına vermek zorunda kalmış olsun... Kawase'nin Japon insanlarındaki tevazu gibi bir takım inceliklere şahit olmamızı da sağlayan bu sıcacık filmiyle yüreğimizi ısıttığını söyleyebilirim... İlginç biçimde Kawase'nin dertlerine yakın bir yerden yüreğimize seslenen bir film de Uberto Passolini'nin Alelade Bir Yuva'sı (Nowhere Special) oldu. Annesinin terk ettiği, babasının ise nedenini tam bilemediğimiz bir hastalıktan yakın zamanda öleceğini tahmin ettiğimiz küçük bir çocuğu evlat edindirme çabaları ve Passolini'nin dingin, kontrollü anlatımı da film İngilizce olsa bile bu filmin bırakın ABD bağımsızı olmasını İngiltere'yle bile alakası pek yok dedirtiyor. Tipik bir Kıta Avrupası örneği... Evet fazlalıkların törpülenmesinin de ötesinde bir minimal senaryo ama yine de melodramın tuzaklarını düşmesi çok mümkün bir örneği oralara yaklaştırmayan bir senaryo bu.
Not: İzleyeceğim filmler arasında ön saflarda Christian Petzold'un Undine'si de vardı ama başka bir meşguliyetim dolayısıyla onu kaçırdım. Artık bir aksilik olmazsa Kasım'daki vizyona kaldı.
Filmekimi Galaları Yıldız Tablosu
85 Yazı * * * *
Kaçan Kadın * * * *
Körkütük * * * *
Ter * * *
Anne Gibi * * *
Alelade Bir Yuva * * *
Günler * * *
Yaramaz Çocuk * *
Alabora *
Pinokyo *
Nomadland *
İnsan Sesi * (???)
Belgesel Yarışması
Tenere * * *
Ryusuke Hamaguchi, şüphe yok ki günümüz Japon sinemasının yükselen bir değeri... Geçtiğimiz yıllarda benim ilk izlediğim filmi olan Asako 1-2 ile gönlümüzü fetheden yönetmenin kendi öykülerinden seçip uyarladığı yeni filmi Çarkıfelek (Guzen to Sozo) bir yerde aralarında küçük bağlantılar da yakalanabilecek üç öyküyü 121 dakikalık süresine yayan bir yapım. Sangsoo ve Linklater sinemasından izlerin özgün bir bireşimi, hatta Rohmer sineması da bu bireşime katılabilir sanıyorum. Tesadüfler, kaçan fırsatlar, geri dönüşü olmayan hatalara ilişkin diyalog ağırlıklı durumlardan ibaret bir sinemayı yeğleyen yönetmen, bana kalırsa bu üç öykünün her birinde volümü bir miktar daha arttırıyor. Özellikle ana karakterin yürüyen merdivendeki bir kadını 20 yıl önceki arkadaşına benzetmesiyle başlayan son öykü; teknolojik bir kazayla yanlış adreslere giden e-mailden muzdarip bir kadının öyküsünden internetin kullanılmadığı yakın geçmişimize dönüyor. Burası sevgi, dostluk, benzerlik, mazi, hatırlamak gibi kavramlar üzerinden insana dair pek çok olumlu (en azından son kertede) duyguyu izleyicisine geçirmeyi başaran etkileyici bir bölüm. Film de en etkileyici noktada bitiyor. 
Bu Meksika ne menem bir ülkedir. Kendi adıma Amat Escalante'nin Heli'sinde uyuşturucu kartelleriyle işbirliği içindeki askeri üniformalıları görmek etkileyiciydi mesela. Ama Franco'nun Kronik adlı filmini hatırlayan ben yönetmenin siyasi konulara girmektense daha bireysel hikayeler anlatmayı tercih ettiğini düşünmüştüm. Kronik öyle bir filmdi çünkü (onun da sadece finali sertti) ama Yeni Düzen (Nuevo Orden) adlı filmiyle o da siyasi konulara giriyor. Filmi "Savaşın Sonunu Ancak Ölüler Görür" diyerek bitirişinden de anladığımız geleceğe dair umudunu yitirmiş yönetmenin filminde konformist zenginlerin konforunu kaçıran bir grup devrimci görünümlü kitlenin saldırısıyla ortaya çıkan kaosu bastırmak adına asker hemen yönetime el koyuyor. Ama ne el koyma; tecavüz, şiddet, şantaj gırla gidiyor. Adeta böyle bir fırsat ellerine geçsin diye beklemişler sanki. Biraz tanıdık geldi mi? Askerin asıl derdi düzeni sağlamak da değil hani, kendi hiyerarşisi içinde zenginlerin parasına konuyor, hiyerarşi içindeki askerlerin bir yetersizliğinin serencamı ölüm oluyor. Zaten hemen herkesi öldürmeye pek meyilliler... Film tanıtım broşüründe bir distopya olarak tanıtılıyor ama sonuçta Meksika dünyadaki suç ve şiddetin bu kadar başını çeken bir ülke olmasaydı, herhalde bu filmler de üretilmezdi değil mi?
Sansür (Censor) için jenerik perdeye yansıdığında BFI ibaresini (yani British Film Institute) gördüğümde çok kötü bir film izlemeyeceğimizi düşündüm açıkçası. Bu ibareye sahip hemen her film öykü-içerik ve teknik yönden belli bir düzeyi tutturur. Sansür de onlardan biri. VHS furyasının yaşandığı bir dönemin sansür kurulundaki bir kadını merkeze alan film, bir noktadan sonra (sonlarına doğru) izlediğimiz film ile o yoğun şiddet içeren B ya da belki Z olarak tabir edilen VHS filmler arasındaki sınırları muğlaklaştırıyor. Burada filmin başrolündeki Enid (Niamh Algar)'i küçükken kız kardeşini o filmlerden birindeki gibi kaybetmesinin etkisiyle o filmlerdeki öyküyü tersine çevirmeye çalışmasına neden olan bir güdünün harekete geçirdiğini belirtmek gerek. Sonuçta öyküsünde bazı eksiklikler barındırsa da bir kadın elinden çıktığı apaçık, bence yine de özgün olarak görülebilecek bir meta-harror Sansür.
Malgorzata Szumowska'nın Michal Englert ile birlikte yazıp yönettiği Bir Daha Asla Kar Yağmayacak (Sniegu Juz Nigdy Nie Bedzie) yanında taşıdığı masaj yatağıyla Pripyat'dan (Çernobil felaketinden sonra boşaltılan kent) Polonya'ya gelen bir gencin hikayesi... Sanırım Polonya'da bir sitenin içinde (Polonya küçük evreni olsa gerek) özellikle kadınlara masaj yapan ve onların cinsel yönden ilgisini çeken bu genç üzerinden yönetmen Polonya-Ukrayna gibi iki Slav toplumuna bir şeyler anlatmak istiyor. Ancak yönetmenin daha önceki filmleri gibi (Cialo ve Twarz gibi) filmin bir odak sorunu var. Müziğin kullanımı, senaryonun bir takım paraboller çizmesi, başarılı bir görüntü yönetimi gibi tüm sürükleyici unsurların yanında inanılmaz dağınık... Film bittiğinde belli belirsiz güçlü bir duygu geçse dahi o duygunun niye geçtiğine ilişkin akılcı bir açıklama yapan az olsa gerek. En azından Szumowska filmleri benim için hep aynı, bir duygusu var ama bu bir yanılsama olabilir mi düşüncesi? Avrupa festivallerinin ilgisini çekiyor ne yapalım ki...
